Nowe zasady usług opiekuńczych od 2027 roku. Co zmieni podpisana nowelizacja ustawy o pomocy społecznej?

System pomocy społecznej czekają istotne zmiany, które mają wpłynąć przede wszystkim na organizację usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania. Nowelizacja ustawy o pomocy społecznej została podpisana przez Prezydenta w lipcu 2026 roku, jednak jednocześnie skierowano ją do Trybunału Konstytucyjnego w ramach tzw. kontroli następczej.

Pomoc społeczna ma służyć osobom i rodzinom, które z powodu wieku, choroby, niepełnosprawności lub innych trudnych okoliczności nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb. W praktyce obejmuje ona zarówno świadczenia pieniężne i rzeczowe, jak i usługi opiekuńcze realizowane przez gminy za pośrednictwem ośrodków pomocy społecznej. Celem systemu jest umożliwienie osobom potrzebującym jak najdłuższego funkcjonowania w swoim środowisku oraz zachowanie możliwie największej samodzielności.

Jednym z powodów przygotowania nowelizacji był brak jednolitych standardów świadczenia usług opiekuńczych w całym kraju. Dotychczas przepisy określały jedynie ogólne zasady udzielania pomocy, pozostawiając gminom dużą swobodę w organizacji opieki. W praktyce prowadziło to do znacznych różnic pomiędzy poszczególnymi samorządami zarówno pod względem zakresu wsparcia, jak i jakości świadczonych usług. Ustawodawca uznał, że konieczne jest stworzenie jednolitych standardów obowiązujących w całej Polsce, co ma również związek z realizacją zobowiązań wynikających z Krajowego Planu Odbudowy dotyczących rozwoju systemu opieki długoterminowej.

Choć Prezydent Karol Nawrocki podpisał ustawę, zdecydował się jednocześnie skierować ją do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli a posteriori. Taka procedura oznacza, że ustawa może obowiązywać, a dopiero później zostanie oceniona pod kątem zgodności z Konstytucją, co oznacza, że kontrola następcza nie wstrzymuje wejścia przepisów w życie. Dopiero ewentualny wyrok Trybunału może spowodować utratę mocy obowiązującej zakwestionowanych regulacji.

Powodem skierowania ustawy do Trybunału Konstytucyjnego nie był sam kierunek reformy. Prezydent podkreślił, że popiera rozwój usług opiekuńczych oraz ujednolicenie ich standardów, jednak jego zdaniem nowe obowiązki nałożone na jednostki samorządu terytorialnego nie zostały odpowiednio zabezpieczone finansowo. Wątpliwości dotyczą przede wszystkim obowiązku zapewnienia dostępności usług przez cały tydzień, również w weekendy i święta, bez jednoczesnego wskazania wystarczających źródeł finansowania. Zdaniem Prezydenta może to prowadzić do nadmiernego obciążenia gmin oraz naruszenia konstytucyjnej zasady samodzielności samorządów.

Sama nowelizacja wprowadza szereg zmian organizacyjnych dotyczących świadczenia usług opiekuńczych. Po raz pierwszy ustawowo określono wymagania wobec osób wykonujących takie usługi. Opiekun będzie musiał być osobą pełnoletnią, złożyć oświadczenie o odpowiedniej zdolności psychofizycznej oraz ukończyć szkolenie z zakresu udzielania pierwszej pomocy. Ustawodawca wykluczył również możliwość wykonywania usług przez najbliższych członków rodziny osoby objętej pomocą, aby zapewnić większy obiektywizm oraz profesjonalizm świadczonego wsparcia.

Szczególne rozwiązania przewidziano dla usług sąsiedzkich. Osoby wykonujące tego rodzaju pomoc również będą musiały spełniać określone wymagania, a dodatkowo mieszkać w najbliższym otoczeniu osoby korzystającej z pomocy oraz uzyskać jej akceptację. Ma to zachować nieformalny charakter wsparcia, jednocześnie zwiększając bezpieczeństwo osób korzystających z takich usług.

Nowelizacja nakłada również nowe obowiązki na gminy. Samorządy będą zobowiązane do systematycznego monitorowania oraz oceny jakości świadczonych usług opiekuńczych. Celem tych działań będzie sprawdzanie, czy pomoc realizowana jest zgodnie z obowiązującymi standardami oraz czy odpowiada rzeczywistym potrzebom osób wymagających wsparcia. W przypadku wykrycia nieprawidłowości gmina będzie zobowiązana do podjęcia działań naprawczych wobec podmiotów realizujących usługi. Obowiązek ten nie obejmie jednak usług sąsiedzkich, których charakter pozostaje bardziej nieformalny.

Nowe przepisy doprecyzowują także katalog osób uprawnionych do korzystania z usług opiekuńczych. Nadal będą one przysługiwały osobom samotnym, które ze względu na wiek, stan zdrowia lub inne okoliczności wymagają pomocy innych osób. Wsparcie będzie mogło zostać przyznane również wtedy, gdy członkowie rodziny, mimo istnienia obowiązku alimentacyjnego lub więzi rodzinnych, nie są w stanie zapewnić potrzebnej opieki.

Zakres samych usług nie ulega zasadniczej zmianie. Nadal obejmują one pomoc w codziennym funkcjonowaniu, utrzymaniu higieny osobistej, wykonywaniu zaleceń lekarskich niewymagających specjalistycznych kwalifikacji oraz wspieraniu aktywności społecznej osoby wymagającej opieki. W przypadku specjalistycznych usług opiekuńczych pomoc będzie nadal świadczona przez osoby posiadające odpowiednie przygotowanie zawodowe.

Ustawodawca przewidział również przepisy przejściowe. Osoby, które już wykonują usługi opiekuńcze, będą mogły uzupełnić obowiązkowe szkolenie z pierwszej pomocy w ciągu trzech miesięcy od wejścia nowych regulacji w życie. Natomiast wymagane oświadczenie o zdolności psychofizycznej będzie należało złożyć w terminie jednego miesiąca.

Dla osób korzystających z pomocy społecznej najważniejszą wiadomością jest to, że nowe przepisy mają przede wszystkim uporządkować system oraz poprawić jakość świadczonych usług. Do czasu wydania orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego ustawa pozostaje elementem obowiązującego porządku prawnego i stanowi podstawę do wdrażania nowych standardów opieki w całym kraju.

Źródło: www.gazetaprawna.pl